Fahamu Kuhusu Kansa ya Shingo ya Kizazi: Dalili, Sababu, Kinga na Tiba

Kansa ya shingo ya kizazi (cervical cancer) ni ugonjwa unaotokea kwenye shingo ya kizazi, yaani sehemu ya chini ya kizazi inayounganisha kizazi na uke. Karibu visa vyote vya kansa hii vinahusishwa na maambukizi ya muda mrefu ya aina hatarishi za virusi vya Human Papillomavirus (HPV). (World Health Organization)

Habari nzuri ni kwamba kansa ya shingo ya kizazi inaweza kuzuiwa kwa kiwango kikubwa kupitia chanjo ya HPV, uchunguzi wa mara kwa mara na matibabu ya mabadiliko ya awali kabla hayajawa kansa. (World Health Organization)

HPV ni nini?

HPV ni kundi la virusi vinavyoweza kuambukizwa kupitia mawasiliano ya kingono. Kuna aina nyingi za HPV, lakini baadhi ya aina zenye hatari kubwa zinaweza kusababisha mabadiliko kwenye seli za shingo ya kizazi.

Watu wengi wanaopata HPV hawapati dalili, na mwili unaweza kuondoa maambukizi yenyewe. Tatizo huwa pale maambukizi ya aina hatarishi yanapoendelea kwa muda mrefu na kusababisha mabadiliko ya seli. (World Health Organization)

Dalili za kansa ya shingo ya kizazi

Katika hatua za mwanzo, mabadiliko ya awali yanaweza kutokuwa na dalili kabisa. Ndiyo maana uchunguzi wa mara kwa mara ni muhimu hata kama mwanamke anajisikia vizuri. (World Health Organization)

Dalili zinazoweza kuonekana kansa ikiwa imeanza ni pamoja na:

• Kutokwa damu ukeni baada ya kufanya tendo la ndoa
• Kutokwa damu kati ya hedhi
• Kutokwa damu baada ya kukoma hedhi
• Uchafu ukeni usio wa kawaida au wenye harufu mbaya
• Maumivu ya nyonga au mgongo yanayoendelea
• Maumivu au usumbufu wakati wa tendo la ndoa
• Kupungua uzito bila sababu inayojulikana
• Uchovu mkubwa
• Kukosa hamu ya kula
• Kuvimba miguu katika baadhi ya wagonjwa. (World Health Organization)

Muhimu: Dalili hizi hazimaanishi moja kwa moja kwamba mtu ana kansa. Zinaweza pia kusababishwa na magonjwa mengine. Lakini mwanamke mwenye dalili zisizo za kawaida anapaswa kumuona mtaalamu wa afya kwa uchunguzi. (World Health Organization)

Nani yuko katika hatari zaidi?

Hatari kubwa inahusishwa na maambukizi ya muda mrefu ya HPV yenye hatari kubwa. Sababu nyingine zinaweza kuongeza hatari, ikiwemo:

• Kutopata chanjo ya HPV
• Kuvuta sigara
• Kinga ya mwili kuwa dhaifu
• Kuwa na maambukizi ya HPV ya muda mrefu
• Kuwa na maambukizi mengine ya zinaa
• Kutofanya uchunguzi wa shingo ya kizazi mara kwa mara. (World Health Organization)

Je, kansa ya shingo ya kizazi inaweza kuzuiwa?

Ndiyo. Kuna njia mbili muhimu sana za kuzuia ugonjwa huu.

1. Chanjo ya HPV

Chanjo ya HPV husaidia kuzuia maambukizi ya aina hatarishi za HPV zinazoweza kusababisha kansa.

WHO inapendekeza chanjo ya HPV iwe sehemu muhimu ya kinga dhidi ya kansa ya shingo ya kizazi, hasa kwa wasichana wenye umri wa miaka 9–14, kabla ya kuanza shughuli za ngono. (World Health Organization)

Tanzania pia inaendelea kutumia chanjo ya HPV kama sehemu ya mkakati wa kuzuia kansa ya shingo ya kizazi. (WHO | Regional Office for Africa)

2. Uchunguzi wa shingo ya kizazi

Uchunguzi unaweza kugundua mabadiliko ya seli kabla hayajawa kansa. Hii ndiyo sababu mwanamke anaweza kuhitaji uchunguzi hata kama hana dalili.

WHO kwa sasa inapendelea upimaji wa HPV kama njia kuu ya uchunguzi wa kansa ya shingo ya kizazi, kulingana na programu na miongozo ya nchi. (World Health Organization)

Nchini Tanzania, huduma za uchunguzi na matibabu ya mabadiliko ya awali zinapatikana katika vituo vingi vya afya. Takwimu za Wizara ya Afya zinaonyesha kuwa hadi taarifa ya mwaka 2024, vituo 997 kati ya 1,562 vilivyokuwa vinatoa huduma za afya ya uzazi na mtoto Tanzania Bara vilikuwa vinatoa huduma za kansa ya shingo ya kizazi. (Ministry of Health Tanzania)

Uchunguzi unapaswa kuanza lini?

Kwa mujibu wa WHO, wanawake kwa ujumla wanapaswa kufanyiwa uchunguzi wa mara kwa mara kuanzia takribani miaka 30, huku wanawake wanaoishi na HIV wakianza mapema, takribani miaka 25, kwa kutumia vipimo vinavyofaa. Muda wa kurudia kipimo hutegemea aina ya kipimo na miongozo ya kitaifa. (World Health Organization)

Kwa hiyo, ni vizuri mwanamke kuzungumza na mhudumu wa afya ili kujua kipimo gani anapaswa kufanya na baada ya muda gani kurudia.

Kansa ya shingo ya kizazi inatibiwaje?

Matibabu hutegemea hatua ya kansa, ukubwa na eneo ilipo, hali ya mgonjwa na tathmini ya madaktari.

Matibabu yanaweza kujumuisha:

• Upasuaji
• Tiba ya mionzi (radiotherapy)
• Chemotherapy
• Mchanganyiko wa matibabu mbalimbali
• Huduma za kupunguza maumivu na kuboresha maisha kwa wagonjwa wanaohitaji huduma shufaa. (World Health Organization)

Kansa ikigunduliwa mapema, nafasi ya kupata matibabu yenye mafanikio huwa nzuri zaidi. (World Health Organization)

Je, mwanamke mwenye HPV ana kansa?

Hapana.

Kupatikana na HPV hakumaanishi kwamba mtu ana kansa.

Watu wengi huondoa maambukizi ya HPV wenyewe bila kupata kansa. Tatizo kubwa ni pale aina hatarishi ya HPV inapodumu kwa muda mrefu na kusababisha mabadiliko ya seli. (World Health Organization)

Ndiyo maana kipimo cha HPV chenye majibu chanya kinahitaji kufuatiliwa na mtaalamu wa afya, badala ya mtu kujihitimishia kwamba ana kansa.

Je, kondomu inazuia HPV?

Kondomu inaweza kupunguza hatari ya maambukizi ya HPV, lakini haiwezi kuzuia kwa asilimia 100 kwa sababu HPV inaweza kuambukizwa kupitia maeneo ya ngozi ambayo hayajafunikwa na kondomu. (World Health Organization)

Ni lini mtu anapaswa kwenda hospitali?

Mwanamke anapaswa kutafuta ushauri wa mtaalamu wa afya ikiwa ana:

• Kutokwa damu baada ya tendo la ndoa
• Kutokwa damu bila sababu inayojulikana
• Kutokwa damu baada ya kukoma hedhi
• Uchafu ukeni wenye harufu mbaya au usio wa kawaida
• Maumivu ya nyonga yanayoendelea
• Dalili nyingine zisizo za kawaida.

Usisubiri dalili ziwe kali kabla ya kwenda hospitali. Uchunguzi wa mapema unaweza kusaidia kugundua mabadiliko kabla hayajawa kansa. (World Health Organization)

Hitimisho

Kansa ya shingo ya kizazi ni ugonjwa mkubwa, lakini kwa kiasi kikubwa unaweza kuzuiwa na kutibiwa ikiwa utagunduliwa mapema.

Njia muhimu za kujikinga ni chanjo ya HPV, uchunguzi wa shingo ya kizazi kwa wakati, kutovuta sigara na kufuata ushauri wa wataalamu wa afya. (World Health Organization)

Kwa Tanzania, huduma za uchunguzi na matibabu ya mabadiliko ya awali zinaendelea kupanuliwa katika vituo vya afya. (Ministry of Health Tanzania)

Kumbuka: Makala hii ni kwa ajili ya elimu ya afya na haiwezi kuchukua nafasi ya uchunguzi au ushauri wa daktari.