Saratani ya Ziwa: Dalili, Sababu, Vipimo, Matibabu na Kinga

SARATANI YA ZIWA: DALILI, SABABU, VIPIMO, MATIBABU NA JINSI YA KUJIKINGA

Saratani ya ziwa, ambayo pia huitwa saratani ya matiti, ni ugonjwa unaotokea wakati seli zisizo za kawaida kwenye titi zinapoanza kukua bila udhibiti na kutengeneza uvimbe. Ikiwa hautagunduliwa na kutibiwa, seli za saratani zinaweza kusambaa kutoka kwenye titi kwenda sehemu nyingine za mwili. (World Health Organization)

Saratani ya matiti ni miongoni mwa saratani zinazowapata wanawake kwa wingi duniani. WHO inasema kuwa mwaka 2024 saratani ya matiti ilisababisha takribani vifo 694,000 duniani na ilikuwa saratani iliyokuwa ya kawaida zaidi kwa wanawake katika nchi 164 kati ya 186. (World Health Organization)

SARATANI YA ZIWA NI NINI?

Saratani ya ziwa ni aina ya saratani inayotokea kwenye tishu za titi. Seli za kawaida zinapobadilika na kuanza kukua na kugawanyika bila mpangilio, zinaweza kutengeneza uvimbe.

Saratani inaweza kuanzia kwenye sehemu mbalimbali za titi, ikiwemo mirija inayobeba maziwa au sehemu zinazozalisha maziwa.

Ni muhimu pia kujua kwamba si kila uvimbe kwenye titi ni saratani. Uvimbe mwingi wa matiti husababishwa na hali ambazo si saratani, lakini uvimbe mpya unapaswa kuchunguzwa na mtaalamu wa afya. (CDC)

DALILI ZA SARATANI YA ZIWA NI ZIPI?

Dalili za saratani ya matiti zinaweza kutofautiana kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine. Wakati mwingine mtu anaweza kuwa na saratani bila kuwa na dalili zinazoonekana. (CDC)

Dalili zinazoweza kuonekana ni pamoja na:

1. Uvimbe au fundo jipya kwenye titi

Hii ni mojawapo ya dalili zinazojulikana zaidi. Fundo linaweza pia kuonekana kwenye eneo la kwapa.

Lakini kuwa na fundo hakumaanishi moja kwa moja kwamba una saratani, kwa sababu hali nyingine zisizo za saratani pia zinaweza kusababisha uvimbe. (CDC)

2. Titi kubadilika ukubwa au umbo

Mabadiliko mapya yasiyo ya kawaida katika ukubwa au umbo la titi yanaweza kuwa ishara inayohitaji kuchunguzwa. (CDC)

3. Ngozi ya titi kubadilika

Unaweza kuona ngozi ikiwa na:

• Shimo au kuvutika ndani.
• Uwekundu.
• Kuwashwa au muwasho.
• Ngozi kuwa na muonekano usio wa kawaida.
• Unene au uvimbe katika sehemu fulani.

Mabadiliko kama haya yanapaswa kuchunguzwa, hasa kama ni mapya. (CDC)

4. Chuchu kuvutika ndani

Mabadiliko mapya ya chuchu, ikiwa ni pamoja na kuvutika ndani, yanaweza kuwa mojawapo ya dalili zinazohitaji uchunguzi. (CDC)

5. Kutoka majimaji kwenye chuchu

Kutoka majimaji kwenye chuchu ambayo si maziwa ya mama, hasa ikiwa yana damu, ni dalili inayopaswa kuchunguzwa na mtaalamu wa afya. (CDC)

6. Maumivu kwenye titi

Maumivu yanaweza kutokea katika hali mbalimbali za matiti na maumivu pekee hayamaanishi kwamba mtu ana saratani. Hata hivyo, maumivu mapya au mabadiliko yoyote yanayokutia wasiwasi yanapaswa kuzungumziwa na mtoa huduma wa afya. (CDC)

NANI YUKO KWENYE HATARI YA KUPATA SARATANI YA ZIWA?

Mtu yeyote anaweza kupata saratani ya matiti, ingawa baadhi ya watu wana hatari kubwa zaidi.

Sababu zinazoweza kuongeza hatari ni pamoja na:

• Kuongezeka kwa umri.
• Historia ya saratani ya matiti katika familia.
• Baadhi ya mabadiliko ya kurithi kwenye jeni kama BRCA1, BRCA2 na PALB-2.
• Baadhi ya sababu zinazohusiana na homoni na historia ya uzazi.
• Sababu nyingine za kiafya na mtindo wa maisha.

WHO inaeleza kwamba takribani asilimia 80 ya saratani za matiti hutokea kwa wanawake ambao hawana sababu maalumu ya hatari zaidi ya kuwa mwanamke na kuongezeka kwa umri. (World Health Organization)

Hii inaonyesha kwa nini ni muhimu kuzingatia afya ya matiti hata kama huna historia ya saratani katika familia.

JE, SARATANI YA ZIWA HUWAPATA WANAWAKE PEKEE?

Hapana.

Ingawa saratani ya matiti huwapata zaidi wanawake, wanaume pia wanaweza kupata saratani ya matiti. WHO inakadiria kuwa takribani asilimia 0.5–1 ya saratani za matiti hutokea kwa wanaume. (World Health Organization)

Kwa hiyo, mwanaume anayegundua fundo au mabadiliko yasiyo ya kawaida kwenye titi pia anapaswa kwenda hospitali kwa uchunguzi.

JINSI YA KUGUNDUA SARATANI YA ZIWA MAPEMA

Kugundua mabadiliko mapema ni muhimu kwa sababu saratani inapogunduliwa ikiwa bado haijasambaa, matibabu yanaweza kuwa na matokeo bora zaidi. (World Health Organization)

Mtu anapaswa kujua jinsi matiti yake yanavyoonekana na kuhisi kwa kawaida. Ukiona mabadiliko mapya kama fundo, mabadiliko ya ngozi, chuchu au majimaji yasiyo ya kawaida, usipuuze.

Ni muhimu kwenda kituo cha afya kwa uchunguzi.

VIPIMO VYA SARATANI YA ZIWA

Daktari anaweza kutumia njia mbalimbali kulingana na umri, dalili na historia ya mgonjwa.

Vipimo vinaweza kujumuisha:

Mammografia

Mammografia ni kipimo kinachotumia X-ray kutengeneza picha za titi. Kinaweza kusaidia kugundua mabadiliko ambayo hayawezi kuhisiwa kwa mkono.

WHO inaeleza kuwa mammografia inaweza kutumika kama sehemu ya uchunguzi wa saratani ya matiti katika mazingira yenye mfumo unaofaa wa afya. (World Health Organization)

Ultrasound ya titi

Ultrasound hutumia mawimbi ya sauti kutengeneza picha za ndani ya titi. Inaweza kusaidia kuchunguza eneo ambalo limeonekana kuwa na mabadiliko.

Biopsy

Ikiwa kuna eneo linalotia wasiwasi, daktari anaweza kupendekeza biopsy, ambapo sampuli ya tishu huchukuliwa na kuchunguzwa maabara ili kujua kama kuna seli za saratani.

Si kila fundo linalohisiwa linahitaji kuwa saratani; uchunguzi wa kitaalamu ndio unaoweza kusaidia kutofautisha hali mbalimbali.

MATIBABU YA SARATANI YA ZIWA

Matibabu hutegemea aina ya saratani, hatua ya ugonjwa, sifa za seli za saratani na kama imeenea sehemu nyingine za mwili.

Matibabu yanaweza kujumuisha:

Upasuaji

Daktari anaweza kuondoa uvimbe au, kulingana na hali, sehemu kubwa zaidi ya titi.

Tiba ya mionzi

Radiotherapy inaweza kutumika kuharibu seli za saratani zilizobaki katika eneo linalotibiwa na kupunguza uwezekano wa saratani kurudi.

Chemotherapy

Chemotherapy hutumia dawa zinazolenga kuua au kuzuia ukuaji wa seli za saratani.

Tiba ya homoni

Baadhi ya saratani za matiti hutumia homoni fulani kukua. Katika hali hizo, dawa za homoni zinaweza kutumika kama sehemu ya matibabu.

Tiba lengwa

Baadhi ya wagonjwa wanaweza kupewa dawa zinazolenga sifa maalumu za seli za saratani.

WHO inaeleza kuwa matibabu yanaweza kujumuisha upasuaji, radiotherapy na dawa kama chemotherapy, tiba ya homoni au tiba lengwa kulingana na aina na hatua ya saratani. (World Health Organization)

JE, SARATANI YA ZIWA INAWEZA KUTIBIKA?

Ndiyo, saratani ya matiti inaweza kutibiwa, na uwezekano wa matokeo mazuri huwa bora zaidi inapogunduliwa na kutibiwa mapema.

Hata hivyo, matokeo hutegemea aina ya saratani, hatua ilipogunduliwa, afya ya mgonjwa na mambo mengine.

Ndiyo maana ni muhimu kutochelewesha uchunguzi unapogundua mabadiliko yasiyo ya kawaida kwenye titi. (World Health Organization)

JINSI YA KUPUNGUZA HATARI YA SARATANI YA ZIWA

Si visa vyote vya saratani ya matiti vinaweza kuzuiwa, lakini baadhi ya hatua za kiafya zinaweza kusaidia kupunguza hatari kwa baadhi ya watu.

Ni muhimu:

• Kudumisha uzito unaofaa.
• Kufanya mazoezi mara kwa mara.
• Kuepuka au kupunguza matumizi ya pombe.
• Kutofanya uvutaji wa tumbaku.
• Kuzingatia ushauri wa wataalamu kuhusu afya ya matiti.
• Kufahamu historia ya saratani katika familia yako.
• Kufanya uchunguzi unaopendekezwa kulingana na umri na kiwango cha hatari.

WHO inasisitiza umuhimu wa kuimarisha uelewa wa dalili, utambuzi wa mapema na kupata matibabu kwa wakati. (World Health Organization)

JE, FUNDO KWENYE TITI NI SARATANI?

Si kila fundo kwenye titi ni saratani.

Mabadiliko mbalimbali yasiyo ya saratani, kama cysts na fibrocystic breast changes, yanaweza kusababisha fundo au titi kuhisi kuwa na mabonge. (CDC)

Hata hivyo, fundo jipya halipaswi kupuuzwa. Ni vizuri kwenda hospitali ili mtaalamu afanye uchunguzi unaofaa.

NI WAKATI GANI UENDE HOSPITALI?

Nenda kituo cha afya unapogundua mabadiliko mapya au yasiyo ya kawaida kwenye titi, kama:

• Fundo jipya kwenye titi au kwapani.
• Titi kuvimba au kuwa na sehemu yenye unene.
• Ngozi kuvutika au kuwa na mashimo.
• Uwekundu au mabadiliko ya ngozi.
• Chuchu kuvutika ndani.
• Kutoka damu au majimaji yasiyo ya kawaida kwenye chuchu.
• Mabadiliko ya ukubwa au umbo la titi.
• Maumivu mapya au yanayoendelea kwenye titi.

Dalili hizi hazimaanishi moja kwa moja kwamba una saratani, lakini zinahitaji uchunguzi wa kitaalamu. (CDC)

MASWALI YANAYOULIZWA MARA KWA MARA

Saratani ya ziwa ni nini?

Ni ugonjwa ambapo seli zisizo za kawaida kwenye titi hukua bila udhibiti na zinaweza kutengeneza uvimbe na kusambaa sehemu nyingine za mwili.

Dalili kubwa ya saratani ya ziwa ni ipi?

Fundo jipya kwenye titi au kwapani ni mojawapo ya dalili zinazojulikana, lakini saratani inaweza pia kuonyesha mabadiliko ya ngozi, chuchu, majimaji kutoka kwenye chuchu au mabadiliko ya ukubwa na umbo la titi. (CDC)

Je, saratani ya ziwa inauma?

Inaweza kuambatana na maumivu, lakini saratani ya matiti si lazima iume. Kwa hiyo, kutokuwa na maumivu hakumaanishi kwamba hakuna tatizo. (World Health Organization)

Je, mwanaume anaweza kupata saratani ya ziwa?

Ndiyo. Ingawa ni nadra zaidi, wanaume pia wanaweza kupata saratani ya matiti. (World Health Organization)

Je, fundo lolote kwenye titi ni saratani?

Hapana. Mafundo mengi ya matiti husababishwa na hali nyingine zisizo za saratani, lakini fundo jipya linapaswa kuchunguzwa. (CDC)

HITIMISHO

Saratani ya ziwa au saratani ya matiti ni ugonjwa unaohitaji uelewa, uchunguzi wa mapema na matibabu sahihi. Kufahamu mabadiliko ya kawaida ya matiti yako kunaweza kukusaidia kutambua mabadiliko mapya na kutafuta ushauri wa kitabibu mapema.

Ukiona fundo jipya, mabadiliko ya ngozi, chuchu kuvutika ndani, majimaji yenye damu, au mabadiliko mengine yasiyo ya kawaida, usisubiri dalili ziwe kali. Nenda kituo cha afya kwa uchunguzi. (CDC)