JINSI YA KUNUNUA HISA TANZANIA.

Blogu 1 day Ago Posted by imeandaliwa na Philip Li Add Comment

JINSI YA KUNUNUA HISA TANZANIA: MWONGOZO KAMILI WA KUANZA UWEKEZAJI WA HISA

Kununua hisa ni mojawapo ya njia ambazo mtu anaweza kutumia kuwekeza fedha katika kampuni na kuwa sehemu ya umiliki wa kampuni hiyo. Tanzania, ununuzi na uuzaji wa hisa hufanyika kupitia Dar es Salaam Stock Exchange (DSE), ambalo ni soko kuu la dhamana nchini.

Kwa mujibu wa DSE, hisa inawakilisha umiliki katika kampuni pamoja na haki juu ya mali na mapato ya kampuni. Mwanahisa anaweza kupata gawio, kufaidika na kupanda kwa bei ya hisa na, kulingana na aina ya hisa, kuwa na haki ya kupiga kura katika mikutano ya wanahisa.

Kwa hiyo, kununua hisa si sawa na kuweka pesa tu benki. Unakuwa umewekeza katika kampuni, na thamani ya uwekezaji wako inaweza kupanda au kushuka kulingana na mwenendo wa kampuni na soko.

HISA NI NINI?

Hisa ni sehemu ya umiliki wa kampuni.

Kwa mfano, kampuni ikiwa imegawanya umiliki wake katika idadi fulani ya hisa, mtu anayenunua baadhi ya hisa hizo anakuwa na sehemu ya umiliki wa kampuni kulingana na idadi ya hisa alizonazo.

Kama kampuni inapata faida na ikaamua kugawa sehemu ya faida hiyo kwa wanahisa, unaweza kupata gawio (dividend).

Lakini ni muhimu kuelewa kwamba gawio si lazima litolewe kila mwaka kwa kiwango kilekile. Kiasi cha gawio kinategemea sera ya kampuni, faida na maamuzi yanayohusika.

DSE inaeleza kuwa dividend ni sehemu ya faida ya kampuni inayogawiwa kwa wanahisa, na sera za gawio hutofautiana kutoka kampuni moja hadi nyingine.

SOKO LA HISA TANZANIA NI LIPI?

Tanzania ina Dar es Salaam Stock Exchange (DSE), ambalo ndilo soko la kitaifa la dhamana.

DSE lilianzishwa mwaka 1996 na lilianza shughuli mwaka 1998. Kwa mujibu wa taarifa zake za sasa, lina kampuni 28 zilizoorodheshwa, zikiwemo kampuni 22 za ndani na kampuni 6 zilizovuka mipaka ya nchi.

Mifano ya kampuni zinazopatikana kwenye orodha ya DSE ni pamoja na:

  • CRDB
  • NMB
  • TBL
  • TCC
  • Vodacom Tanzania
  • DCB
  • TOL
  • TPCC
  • NICO
  • KCB
  • EABL
  • DSE

Orodha ya kampuni inaweza kubadilika kutokana na uorodheshaji mpya, mabadiliko ya soko na hatua nyingine za kisheria.

UNAWEZA KUNUNUA HISA KWA SIMU?

Ndiyo.

DSE ina mfumo wa Mobile Trading Platform (MTP) unaowezesha wawekezaji kufanya biashara ya dhamana kupitia simu.

Kwa mujibu wa DSE, mfumo huo unaweza kutumika kupitia application, web access na USSD code *152*00#.

Hii imefanya uwekezaji wa hisa kuwa rahisi zaidi kwa mtu ambaye hataki kutegemea kwenda ofisini kila mara.

Hata hivyo, bado kuna taratibu za usajili, uthibitishaji wa taarifa na kuhusishwa na broker aliyeidhinishwa.

JINSI YA KUANZA KUNUNUA HISA TANZANIA

HATUA YA KWANZA: CHAGUA BROKER ALIYEIDHINISHWA

Mtu anayetaka kununua hisa kwenye soko la pili la DSE anahitaji kutumia stockbroker/dealing member mwenye leseni.

CMSA inaeleza kwamba mwekezaji anayenunua hisa kwenye soko la pili anatakiwa kuwasiliana na dalali wa soko la hisa na kumweleza mahitaji yake.

Usimpe mtu fedha kwa sababu tu amekuambia anauza hisa.

Ni muhimu kuhakikisha anahusiana na taasisi iliyoidhinishwa.

DSE pia inaorodhesha dealing members/brokers wanaoshiriki katika soko.

HATUA YA PILI: FUNGUA CDS ACCOUNT

Baada ya kuchagua broker, unatakiwa kuwa na CDS account.

CDS ni mfumo wa kielektroniki unaorekodi umiliki wa dhamana zako.

CMSA inaeleza kwamba mfumo wa Central Depository System unatunza kumbukumbu za umiliki wa securities kwa njia ya kielektroniki na kusaidia katika uhamisho wa umiliki pamoja na masuala kama usimamizi wa gawio.

Kwa mfumo wa sasa wa DSE, mwekezaji anaweza kusajili kupitia investor portal na kuanzisha CDS account kupitia broker aliyeidhinishwa.

HATUA YA TATU: FANYA UTHIBITISHO WA TAARIFA

Katika hatua ya usajili, unatakiwa kutoa taarifa zinazohitajika kwa ajili ya KYC (Know Your Customer).

Kwa mfumo wa DSE, taarifa za NIDA na taarifa nyingine zinazohitajika hutumika katika uthibitishaji wa mwekezaji.

Ni muhimu kutumia taarifa zako halisi kwa sababu akaunti ya uwekezaji ni akaunti inayohusisha umiliki wa fedha na dhamana.

HATUA YA NNE: CHAGUA KAMPUNI UNAYOTAKA KUNUNUA

Baada ya kuwa na akaunti, hatua inayofuata ni kuchagua hisa unayotaka kununua.

Usichague kampuni kwa sababu tu umeona mtu akisema kwenye Facebook, TikTok au WhatsApp kwamba “hisa hii itapanda.”

Kabla ya kununua, unaweza kuangalia:

  • Kampuni inafanya biashara gani?
  • Mapato yake yakoje?
  • Faida yake ikoje?
  • Imekuwa ikitoa gawio?
  • Deni lake likoje?
  • Bei ya hisa iko kwenye kiwango gani?
  • Hisa hiyo ina liquidity nzuri?
  • Kampuni ina mipango gani ya baadaye?

DSE inaweka taarifa za kampuni zilizoorodheshwa pamoja na taarifa za kifedha na taarifa nyingine za soko.

HATUA YA TANO: WEKA ODA YA KUNUNUA

Baada ya kuamua hisa unayotaka, unaweka buy order.

Kwa mujibu wa DSE, unaweza kuweka oda ya kununua kwa kutumia market price au limit price, kutegemea mfumo na aina ya oda unayotaka. Broker ndiye anayewasilisha oda yako kwenye soko.

Oda yako haiwezi kununua hisa mpaka iweze kukutana na seller anayekubali masharti husika.

Kwa hiyo, kuweka oda si lazima kumaanishe kwamba hisa zimenunuliwa papo hapo.

HATUA YA SITA: LIPIA UNUNUZI

Kwa mfumo wa sasa wa DSE, kwa oda za ununuzi mwekezaji anaweza kupewa GePG control number kwa ajili ya malipo.

DSE inaeleza kuwa malipo yanaweza kufanywa kupitia mobile money push, bank transfer au card, kulingana na mfumo unaotumika.

Ni muhimu kufuata maelekezo rasmi ya broker au DSE na si kutuma fedha kwenye namba binafsi ya mtu usiyemjua.

HATUA YA SABA: HISA ZINAWEKWA KWENYE CDS ACCOUNT

Baada ya oda yako ku-match na trade kukamilika, kuna mchakato wa settlement.

Kwa sasa DSE inaeleza kuwa settlement hufanyika kwa mfumo wa T+2.

Maana yake ni kwamba baada ya trade kukamilika, hisa huwekwa kwenye CDS account ndani ya siku mbili za kazi baada ya siku ya biashara, kwa mujibu wa taratibu za settlement.

Baada ya hapo unaweza kuziona katika portfolio yako.

UNAWEZA KUPATAJE FAIDA KWA KUNUNUA HISA?

Kuna njia kuu mbili ambazo mwekezaji anaweza kupata faida.

1. KUPATA GAWIO

Kampuni inaweza kugawa sehemu ya faida yake kwa wanahisa kama dividend.

Mfano rahisi:

Ukinunua hisa 1,000 na kampuni ikaamua kulipa dividend ya TSh 100 kwa kila hisa, kabla ya makato yoyote yanayohusika:

1,000 × TSh 100 = TSh 100,000

Hii ni mfano wa kuelezea tu, si ahadi kwamba kampuni fulani italipa kiasi hicho.

DSE inaeleza kwamba wawekezaji katika equities wanaweza kupata income kupitia dividends.

2. BEI YA HISA KUPANDA

Unaweza pia kupata faida ikiwa bei ya hisa yako inapanda na ukaamua kuiuza kwa bei ya juu kuliko bei uliyoinunulia.

Kwa mfano:

Ukinunua hisa kwa TSh 1,000 kwa kila hisa, halafu baadaye bei ikafika TSh 1,500, tofauti ni TSh 500 kwa kila hisa kabla ya kuzingatia gharama na kodi zinazohusika.

Lakini bei inaweza pia kushuka.

Kwa hiyo, hakuna uhakika kwamba kila hisa utakayonunua itapanda.

JE, KUNUNUA HISA NI SALAMA?

Kununua hisa kwenye soko lililodhibitiwa ni uwekezaji halali, lakini hakuna uwekezaji wa hisa usio na risk.

DSE yenyewe inaorodhesha miongoni mwa hatari za uwekezaji wa hisa:

  • Price risk
  • Volatility risk
  • Liquidity risk

Pia performance ya hisa inaweza kuathiriwa na mambo yanayohusiana na kampuni, sekta na hali ya soko kwa ujumla.

Kwa hiyo, mtu anayekuambia “weka pesa hapa, lazima upate faida” anapaswa kuchukuliwa kwa tahadhari.

LIQUIDITY NI NINI KWENYE HISA?

Liquidity ni urahisi wa kununua au kuuza asset bila kuathiri sana bei yake.

Hili ni jambo muhimu sana kwa mwekezaji.

Unaweza kuwa na hisa yenye thamani nzuri kwenye portfolio yako, lakini kama hakuna wanunuzi au wauzaji wa kutosha wakati unapotaka kufanya transaction, unaweza kupata changamoto kuuza kwa bei unayotaka.

DSE inataja liquidity risk kama moja ya hatari zinazopaswa kuzingatiwa na mwekezaji.

JE, NAWEZA KUANZA KWA FEDHA NDOGO?

Hakuna jibu moja la jumla kwa kila hisa kwa sababu bei ya hisa na masharti ya biashara hutofautiana.

DSE inaeleza kwamba hakuna idadi maalum ya hisa inayolazimishwa kwa ujumla katika ATS; mwekezaji anaweza kununua au kuuza shares kwa quantity inayoruhusiwa na mfumo na masharti ya soko.

Lakini kabla ya kuanza, unapaswa kuangalia:

  • Bei ya hisa unayotaka.
  • Idadi unayotaka kununua.
  • Brokerage fees.
  • Exchange fees.
  • Regulatory charges.
  • Kodi au gharama nyingine zinazohusika.

DSE inaeleza kuwa fees zinazohusiana na brokerage, exchange na regulatory charges zinaweza kutumika kwenye transactions.

NI KAMPUNI GANI NINUNUE HISA?

Hakuna kampuni moja ambayo inaweza kusemwa ni bora kwa kila mwekezaji.

Mwekezaji anapaswa kufanya utafiti wake kabla ya kununua.

Baadhi ya kampuni zilizoorodheshwa DSE ni:

  • CRDB
  • NMB
  • TBL
  • TCC
  • Vodacom Tanzania
  • DSE
  • TOL
  • TPCC
  • NICO
  • DCB
  • KCB
  • EABL

Orodha rasmi ya DSE inaonyesha kampuni na ticker zao, pamoja na taarifa za soko.

Hii haimaanishi kwamba kampuni hizo zote ni nzuri au kwamba bei zao zitaongezeka. Ni mifano ya securities zinazopatikana kwenye DSE.

MAMBO YA KUANGALIA KABLA YA KUNUNUA HISA

1. FAIDA YA KAMPUNI

Angalia kama kampuni inapata faida na kama mwenendo wake unaeleweka.

2. MAPATO

Angalia kama mapato ya kampuni yanaongezeka, yanashuka au yanabadilika sana.

3. MADENI

Kampuni yenye deni kubwa sana inaweza kuwa na changamoto tofauti na kampuni yenye balance sheet imara.

4. DIVIDEND HISTORY

Kama unatafuta mapato kupitia dividends, angalia historia ya gawio na sera ya kampuni.

5. BEI YA HISA

Usifikirie kwamba hisa yenye bei ndogo kwa kila share ndiyo lazima iwe nafuu.

Bei ya share pekee haitoshi kuamua kama kampuni ni cheap au expensive.

6. SEKTA

Angalia sekta ambayo kampuni inafanya kazi na changamoto zinazoikabili.

7. LIQUIDITY

Angalia kama kuna biashara ya kutosha katika hisa hiyo.

8. TAARIFA ZA KAMPUNI

Tumia taarifa rasmi za kampuni na DSE badala ya kutegemea maneno ya mitandao ya kijamii.

IPO NI NINI?

IPO ni Initial Public Offering.

Hii ni wakati kampuni inatoa hisa kwa umma kwa mara ya kwanza katika mchakato wa kuingia sokoni.

DSE inaeleza kuwa IPO humwezesha mwekezaji ku-subscribe kwa hisa wakati kampuni inaingia sokoni kwa mara ya kwanza.

IPO ni tofauti na kununua hisa za kampuni ambayo tayari inafanya biashara kwenye soko la pili.

SOKO LA AWALI NA SOKO LA PILI

SOKO LA AWALI

Hapa kampuni inapotoa securities mpya kwa wawekezaji.

CMSA inaeleza kwamba kwa IPO, mwekezaji hufuata utaratibu wa maombi na malipo kupitia mawakala walioteuliwa.

SOKO LA PILI

Hapa unanunua hisa ambazo tayari zimeorodheshwa kwenye DSE kutoka kwa seller mwingine kupitia mfumo wa soko.

Kwa mujibu wa CMSA, mwekezaji katika soko la pili anatumia dalali wa soko la hisa.

JE, UNAWEZA KUUZA HISA ZAKO?

Ndiyo.

Mwekezaji anaweza kuweka sell order kupitia broker au mfumo unaoruhusiwa.

Baada ya order yako kukutana na buyer na trade kukamilika, mchakato wa settlement hufuata taratibu za DSE.

DSE inaeleza kuwa shares na funds hubadilishana kupitia settlement ya T+2.

CONTRACT NOTE NI NINI?

Baada ya kununua au kuuza securities, kuna contract note.

DSE inaeleza kuwa contract note, ambayo pia inaweza kuitwa Buy Note au Sale Note, ni receipt rasmi na ushahidi wa kisheria kwamba investor amenunua au kuuza securities.

Kwa hiyo, ni muhimu kuhifadhi nyaraka zako za transaction.

MAKOSA YA KUEPUKA UNAPONUNUA HISA

1. KUNUNUA KWA KUFUATA MANENO YA WATU

Usinunue kwa sababu tu mtu amesema “hisa hii itapanda.”

2. KUWEKA PESA ZOTE KWENYE KAMPUNI MOJA

Diversification inaweza kusaidia kupunguza athari za kushuka kwa investment moja, ingawa haiwezi kuondoa risk yote.

3. KUTUMIA FEDHA ZA MATUMIZI YA MSINGI

Usitumie pesa ambayo unahitaji kwa chakula, kodi, ada au mahitaji ya lazima katika uwekezaji unaoweza kushuka thamani.

4. KUTARAJIA FAIDA YA HARAKA

Hisa si njia ya kupata pesa ya uhakika kwa muda mfupi.

5. KUPUUZA FEES

Gharama za transaction zinaweza kupunguza return yako.

6. KUNUNUA BILA KUCHUNGUZA KAMPUNI

Soma taarifa za kampuni, financial statements na taarifa nyingine rasmi kabla ya kufanya uamuzi.

JE, HISA NI BORA KULIKO KUWEKA PESA BENKI?

Si rahisi kusema moja ni bora kwa kila mtu.

Akaunti ya benki na hisa vina madhumuni na risk tofauti.

Hisa zinaweza kutoa dividends na capital appreciation, lakini bei yake inaweza kushuka.

Kwa upande mwingine, aina fulani za savings au fixed-income investments zinaweza kuwa na muundo tofauti wa return na risk.

DSE pia inatoa bidhaa nyingine kama government bonds na corporate bonds, hivyo mwekezaji anaweza kujifunza zaidi ya aina moja ya investment kabla ya kufanya uamuzi.

KWA NINI WATU WANAWEKEZA KWENYE HISA?

Sababu zinaweza kuwa:

  • Kujenga utajiri kwa muda mrefu.
  • Kupata dividends.
  • Kufaidika na ongezeko la thamani ya kampuni.
  • Kuwa sehemu ya umiliki wa kampuni.
  • Kujenga portfolio ya uwekezaji.
  • Kutofautisha maeneo ambayo mtu amewekeza fedha zake.

DSE yenyewe inaeleza kuwa uwekezaji katika shares na bonds unaweza kusaidia kujenga wealth na diversified portfolio.

USHAURI KWA MTU ANAYEANZA KUNUNUA HISA

Kama wewe ni beginner, usianze kwa kukimbilia kuweka pesa nyingi.

Anza kwa kujifunza:

Hatua ya 1: Elewa hisa ni nini.

Hatua ya 2: Jifunze DSE inavyofanya kazi.

Hatua ya 3: Chagua broker mwenye leseni.

Hatua ya 4: Fungua CDS account.

Hatua ya 5: Jifunze kusoma taarifa za kampuni.

Hatua ya 6: Elewa fees na risks.

Hatua ya 7: Anza kwa kiasi ambacho unaweza kumudu kupoteza bila kuathiri mahitaji yako muhimu.

Hatua ya 8: Fuatilia investment yako badala ya kununua na kusahau kabisa.

HITIMISHO

Kununua hisa Tanzania ni mchakato unaoweza kufanywa kupitia Dar es Salaam Stock Exchange (DSE) kwa kutumia broker/dealing member aliyeidhinishwa.

Mwekezaji anahitaji kufungua CDS account, kukamilisha KYC, kuchagua hisa anayofanya utafiti juu yake, kuweka buy order na kufanya malipo kulingana na utaratibu wa DSE. Baada ya trade kukamilika, settlement ya equities hufanyika kwa mfumo wa T+2.

Hisa zinaweza kumpa mwekezaji faida kupitia dividends na ongezeko la bei ya hisa, lakini pia zina hatari kama price risk, volatility na liquidity risk. Kwa hiyo, hakuna anayepaswa kuingia kwenye uwekezaji wa hisa akiamini kwamba faida ni ya uhakika.

Jambo muhimu zaidi kwa beginner ni kujifunza kwanza, kutumia taarifa rasmi, kuchagua broker aliyeidhinishwa na kuwekeza kwa mpango unaoendana na uwezo wake wa kifedha.

Tags: